Rước kiệu lễ hội làng: kiệu bát cống, nghi thức, vì sao kiệu quay
Rước kiệu trong lễ hội làng Việt: các loại kiệu như kiệu bát cống, long đình; ai được khiêng kiệu, thứ tự đám rước, nghi thức và vì sao kiệu chạy, kiệu quay.
Trong lễ hội làng ở Bắc Bộ, đám rước kiệu thường là phần trang trọng và đông người xem nhất. Cờ quạt rợp đường, trống chiêng rộn rã, những chiếc kiệu sơn son thếp vàng được trai làng khiêng đi chậm rãi. Có khi đang đi, kiệu bỗng lao nhanh, xoay vòng giữa đám đông, người xem reo hò. Bài này giải thích kiệu là gì, ai khiêng, nghi thức ra sao và vì sao kiệu "chạy", kiệu "quay".
Kiệu là gì? Các loại kiệu
Kiệu là chiếc "ngai" có đòn khiêng, dùng để rước bài vị, tượng, sắc phong hoặc đồ lễ của vị thần làng. Kiệu thường làm bằng gỗ, chạm trổ rồng phượng, sơn son thếp vàng, có mái che hoặc lọng.
| Loại | Đặc điểm |
|---|---|
| Kiệu bát cống | Kiệu lớn do tám người khiêng ("bát" là tám). Thường rước bài vị hay tượng thần chính của làng. |
| Long đình | Kiệu hình ngôi nhà nhỏ có mái, dùng rước sắc phong, bài vị, đồ thờ. |
| Kiệu võng | Kiệu dạng võng, gọn nhẹ hơn. |
| Kiệu nhỏ, kiệu hương án | Mang lễ vật, hương án đi trước hoặc sau kiệu chính. |
Tên gọi và cách dùng mỗi loại kiệu khác nhau giữa các làng. Có làng chỉ có một cỗ kiệu, có làng rước cả chục cỗ.
Ai được khiêng kiệu?
Khiêng kiệu được coi là việc vinh dự. Mỗi làng có lệ riêng, nhưng thường gặp những điều kiện sau:
- Trai làng khoẻ mạnh, có khi chọn người chưa vợ; một số làng có đội nữ khiêng kiệu riêng cho các vị nữ thần.
- Gia đình không có tang trong năm, không có chuyện bị coi là "không sạch".
- Giữ mình trước hội: nhiều nơi yêu cầu người khiêng kiêng cữ, ăn chay, tắm gội sạch sẽ trong mấy ngày trước lễ.
- Trang phục đồng bộ: áo, khăn, thắt lưng cùng màu, đi chân đất hoặc giày vải.
- Tập trước: đội khiêng tập đi đều bước, đổi vai, nâng hạ cùng lúc.
Nghi thức rước kiệu
Rước kiệu thường đi từ nơi này sang nơi khác trong làng: từ miếu ra đình, từ đình ra bến sông (rước nước), hoặc đi vòng quanh làng. Đám rước có thứ tự, mỗi làng mỗi khác. Hình dung chung:
- Đi đầu: cờ thần, cờ hội, đội trống, chiêng mở đường.
- Tiếp theo: đồ nghi trượng (bát bửu, tán, lọng), phường bát âm hoặc đội nhạc.
- Kiệu lễ vật, kiệu hương án.
- Kiệu chính: kiệu thần, có lọng che, các cụ trong ban tế đi kèm.
- Sau cùng: dân làng, khách thập phương đi theo.
Trước khi rước có lễ cáo (báo với thần), rước tới nơi thì làm lễ, xong lại rước về. Kiệu đi qua nhà nào, nhiều nhà bày hương án trước cửa để đón.
Vì sao kiệu "chạy", kiệu "quay"?
Ở nhiều hội làng, kiệu đang đi đều bỗng lao nhanh về một phía, chạy ngược, hoặc xoay tròn liên tục, người khiêng như bị cuốn theo. Dân gian gọi là kiệu "bay", kiệu "chạy", kiệu "quay".
Cách hiểu của dân gian
Nhiều người tin rằng đó là lúc thần linh "nhập" vào kiệu, muốn đi tới nơi nào đó, hoặc muốn ban lộc, báo điềm cho làng. Kiệu quay càng nhiều, dân làng càng tin năm ấy làng được thần phù hộ.
Cách giải thích khác
Có những cách giải thích dựa trên chuyện vật lý và tâm lý đám đông:
- Tám người, tám nhịp: kiệu nặng, đòn dài, chỉ cần vài người bước nhanh hơn là cả kiệu bị đẩy về một phía, những người còn lại phải chạy theo cho khỏi ngã.
- Quán tính: kiệu đã xoay thì rất khó dừng ngay; dừng đột ngột dễ đổ kiệu.
- Không khí hội: trống chiêng, tiếng reo hò, niềm tin chung làm người khiêng hưng phấn, vô thức bước theo nhau.
Hai cách hiểu không nhất thiết loại trừ nhau. Với người trong làng, đó là khoảnh khắc thiêng liêng và vui nhất của hội; người đi xem nên tôn trọng niềm tin đó.
Giữ kiệu thăng bằng khó thế nào?
Đường làng xưa là đường đất, có dốc, có ổ gà, có cổng làng thấp. Đội khiêng phải:
- Hạ thấp đầu trước khi lên dốc, nâng đầu trước khi xuống dốc để kiệu nằm ngang.
- Cúi thấp kiệu khi qua cổng có mái.
- Đổi vai đều để không ai mỏi quá mà làm lệch kiệu.
Nếu kiệu nghiêng, đồ lễ trên kiệu có thể rơi, đó là điều làng rất kiêng.
Rước kiệu trên điện thoại
Trò Rước Kiệu ở sân đình trong làng game lấy đúng cái khó ấy: bạn nâng hạ hai đầu đòn (nửa trái màn hình cho đầu sau, nửa phải cho đầu trước) để giữ kiệu nằm ngang khi lên dốc, xuống dốc, qua ổ gà, cúi kiệu chui qua cổng làng, và đưa kiệu về đình mà mâm lễ còn nguyên.
Rước KiệuNâng hạ hai đầu đòn giữ kiệu thăng bằng trên đường làng nhấp nhô.Chơi Rước Kiệu ›
Đọc thêm về đình làng ở bài cây đa, giếng nước, sân đình và về một hội lớn có rước kiệu ở bài hội Gióng.