Các bước trồng lúa nước: làm đất, gieo mạ, cấy, chăm, gặt
Quy trình trồng lúa nước truyền thống từng bước: làm đất, ngâm ủ, gieo mạ, cấy lúa thẳng hàng, chăm bón, gặt; vụ chiêm, vụ mùa ở miền Bắc và kinh nghiệm cấy.
Hạt gạo trong bát cơm phải qua cả chục việc mới tới tay người ăn. Trồng lúa nước là nghề gắn với người Việt từ rất lâu đời, và các bước cơ bản ở làng quê hầu như giống nhau: làm đất, gieo mạ, cấy, chăm, gặt. Bài này tóm lại từng bước theo cách làm truyền thống, kèm cách cấy cho thẳng hàng.
Ngày nay nhiều nơi đã dùng máy cày, máy cấy, gieo sạ thẳng và máy gặt đập liên hợp. Nhưng hiểu cách làm thủ công vẫn giúp ta biết vì sao người xưa nói "một nắng hai sương".
Bước 1: Làm đất
Ruộng lúa nước phải phẳng và giữ được nước. Việc làm đất thường gồm:
- Đắp bờ: sửa lại bờ ruộng cho chắc, bịt chỗ hang cua, chuột để nước không rò.
- Cày: lật đất lên, vùi gốc rạ và cỏ. Xưa dùng trâu, bò kéo cày; nay chủ yếu dùng máy.
- Ngâm: cho nước vào ngâm để đất mềm, rơm rạ mục.
- Bừa: đánh tơi đất thành bùn nhuyễn, kéo cho mặt ruộng thật phẳng. Ruộng phẳng thì nước đều, lúa lên đều.
Bước 2: Ngâm ủ thóc giống và gieo mạ
- Chọn giống: thóc chắc, mẩy, không lẫn hạt lép. Thả vào nước, hạt lép nổi lên thì vớt bỏ.
- Ngâm thóc trong nước sạch cho hạt hút no nước.
- Ủ: vớt ra để ráo, ủ ấm (trong bao, thúng phủ rơm) cho tới khi hạt nứt nanh, nhú mầm.
- Gieo đều lên ruộng mạ đã làm kỹ, giữ ẩm. Mạ lên xanh thành một tấm thảm dày.
Khi mạ đủ tuổi, người ta nhổ mạ, giũ bớt bùn, bó thành từng bó nhỏ rồi gánh ra ruộng cấy. Dân gian có câu "tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa": mạ khoẻ là nửa phần thành công.
Bước 3: Cấy lúa
Người cấy đứng dưới ruộng nước, tay trái cầm bó mạ, tay phải tách từng dảnh mạ cắm xuống bùn, vừa cấy vừa lùi dần về phía sau. Mỗi chỗ cắm gọi là một khóm (một khóm thường vài dảnh mạ).
Kỹ thuật cấy thẳng hàng
- Căng dây làm chuẩn: nhiều nơi căng dây ngang ruộng, cấy dọc theo dây, xong hàng thì dời dây.
- Lấy hàng bên cạnh làm mốc: người quen tay nhìn hàng vừa cấy để giữ khoảng cách đều.
- Cấy nông tay: cắm vừa đủ cho mạ đứng vững. Cấy sâu quá thì lúa chậm đẻ nhánh.
- Khoảng cách đều: khóm cách khóm, hàng cách hàng đều nhau để lúa đủ sáng, dễ làm cỏ.
- Lùi đều bước: bước chân cũng là thước đo. Lùi lệch là hàng cong.
Bước 4: Chăm lúa
Dân gian tổng kết "nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống". Chăm lúa xoay quanh mấy việc đó:
- Giữ nước: lúa non cần nước nông vừa; thiếu nước thì phải đưa nước vào ruộng. Đây là lúc dùng tới gàu sòng, gàu dai (xem bài tát nước gàu sòng).
- Bón phân: xưa dùng phân chuồng, phân xanh (bèo dâu, lá cây ủ); nay có thêm phân bón hoá học.
- Làm cỏ, sục bùn: nhổ cỏ dại, sục cho bùn tơi, rễ lúa thoáng khí.
- Thăm đồng: để ý sâu, chuột, ốc, cua phá lúa và mực nước sau mưa lớn.
Bước 5: Gặt, đập, phơi
Lúa chín vàng đều, hạt chắc thì gặt. Gặt bằng liềm, bó thành lượm, gánh hoặc chở về sân. Sau đó đập (hoặc tuốt) cho hạt rời khỏi bông, phơi thóc thật khô, quạt sạch hạt lép rồi mới cất. Rơm phơi khô dùng đun bếp, lợp nhà, làm thức ăn cho trâu bò.
Gặt xong, cánh đồng còn rơm rạ và thóc rơi. Ở miền Tây, đó là lúc đàn vịt được thả xuống ăn (xem bài vịt chạy đồng).
Vụ chiêm và vụ mùa ở miền Bắc
Miền Bắc theo truyền thống có hai vụ lúa chính trong năm. Lịch cụ thể đổi theo từng vùng, từng năm và từng giống lúa, nên bảng dưới chỉ là hình dung chung:
| Vụ | Thời gian (đại khái) | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Vụ chiêm (nay thường gọi vụ đông xuân) | Cấy lúc trời lạnh cuối đông, đầu xuân; gặt đầu hè | Mạ dễ bị rét, phải che chắn; thiếu nước đầu vụ |
| Vụ mùa | Cấy giữa hè; gặt khoảng mùa thu | Mưa nhiều, dễ úng, có bão |
Câu ca dao quen thuộc "Lúa chiêm lấp ló đầu bờ / Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên" nói về lúc lúa chiêm đang trổ gặp mưa giông đầu hè: có nước mưa, lúa vươn lên nhanh. Muốn biết thêm câu hay về nghề nông, đọc bài ca dao tục ngữ về nghề nông.
Cấy lúa thẳng hàng trên điện thoại
Trò Cấy Lúa Thẳng Hàng ở cánh đồng trong làng game lấy đúng cái khó của người cấy: mỗi lần kéo ngón tay là cấy một hàng mạ, hàng càng thẳng, càng song song với hàng bên cạnh thì điểm càng cao. Hết mạ thì chạy lên bờ lấy thêm gánh mạ, cấy đủ thì sang thửa kế.
Cấy Lúa Thẳng HàngKéo từng hàng mạ thật thẳng, thật đều cho kín thửa ruộng.Chơi Cấy Lúa Thẳng Hàng ›