Cây đa, giếng nước, sân đình: biểu tượng làng quê Bắc Bộ
Vì sao cây đa, giếng nước, sân đình, cổng làng và lũy tre thành biểu tượng làng quê Bắc Bộ: vai trò của từng nơi trong đời sống, lễ hội và ký ức người Việt.
Nhắc tới làng quê Bắc Bộ, người ta hay nghĩ ngay tới mấy hình ảnh: cây đa, giếng nước, sân đình, thêm cổng làng và lũy tre xanh bao quanh. Đó không chỉ là cảnh đẹp mà là những chỗ gắn với cả đời người dân làng: nơi lấy nước, nơi nghỉ chân, nơi họp việc làng, nơi mở hội.
Bài này đi lần lượt qua từng hình ảnh, nói xem mỗi nơi có vai trò gì trong đời sống làng xưa.
Lũy tre làng
Làng Bắc Bộ xưa thường có một lũy tre dày bao quanh. Lũy tre có nhiều việc:
- Làm ranh giới: trong lũy tre là làng, ngoài là đồng ruộng hay làng khác.
- Che chắn: chắn gió bão, giữ đất, và ngày xưa còn giúp làng phòng trộm cướp.
- Cho vật liệu: tre làm nhà, làm rổ rá, đòn gánh, cán cuốc, gàu, diều. Măng tre là món ăn.
Vì vậy cây tre được coi là hình ảnh của người Việt cần cù, dẻo dai. Trong sự tích Thánh Gióng, tre còn thành vũ khí đánh giặc (xem bài sự tích Thánh Gióng).
Cổng làng
Nhiều làng có cổng xây bằng gạch, đá ong hoặc vôi vữa, có mái, có chữ đề tên làng. Cổng làng là lối ra vào chính, là nơi tiễn người đi xa và đón người về. Ngày hội, kiệu rước cũng đi qua cổng làng; ở nhiều nơi, cổng còn là ranh giới để dân làng biết "về tới làng" sau một chuyến đi.
Ngày nay nhiều làng dựng lại cổng mới, to hơn, nhưng vẫn giữ ý nghĩa là bộ mặt của làng.
Cây đa đầu làng
Cây đa thường mọc ở đầu làng, cạnh đình, chùa hoặc bến nước. Đa sống rất lâu, tán rộng, rễ phụ buông dài từ cành xuống đất. Vì vậy cây đa đầu làng gắn với mấy chuyện quen thuộc:
- Chỗ nghỉ chân: người đi chợ, đi làm đồng ngồi dưới gốc đa tránh nắng. Nhiều gốc đa có quán nước nhỏ.
- Chỗ hẹn hò, chờ đợi: ca dao có câu "Cây đa cũ, bến đò xưa / Bộ hành có nghĩa nắng mưa cũng chờ".
- Niềm tin dân gian: dân gian có câu "thần cây đa, ma cây gạo"; nhiều gốc đa có miếu nhỏ hoặc bát hương, người làng không chặt phá.
- Trò chơi trẻ con: đu rễ đa, chơi ô ăn quan, đánh khăng dưới bóng mát.
Truyện cổ tích Chú Cuội ngồi gốc cây đa trên cung trăng cũng cho thấy cây đa gần gũi với người Việt tới mức nào.
Giếng nước làng
Trước khi có nước máy, giếng làng là nguồn nước ăn của cả xóm. Giếng thường xây bằng gạch hoặc đá ong, có bậc lên xuống, có khi kèm một cái ao lớn trước đình.
- Lấy nước: mỗi sáng sớm, người làng gánh nước giếng về đổ vào chum, vại.
- Gặp gỡ: bờ giếng là nơi các bà, các chị gặp nhau, kể chuyện làng xóm.
- Giữ gìn chung: nhiều làng có lệ giữ sạch giếng, cấm giặt giũ bẩn ngay miệng giếng, định kỳ tát giếng, vét bùn.
Có làng giữ giếng làm nơi thiêng, lấy nước giếng để làm lễ trong ngày hội.
Đình và sân đình
Đình làng là ngôi nhà chung lớn nhất trong làng. Đình thường thờ Thành hoàng, vị thần bảo hộ của làng (có làng thờ người có công lập làng hoặc anh hùng địa phương). Đình còn là nơi:
- Họp việc làng: các cụ, các chức sắc bàn việc chung, việc thuế, việc hội.
- Mở hội: tế lễ, rước kiệu, hát chèo, hát quan họ, đánh vật, kéo co, đánh đu, đập niêu.
- Sinh hoạt chung: nhiều nơi còn mở lớp học, chiếu phim, họp thôn ở sân đình.
Sân đình rộng, lát gạch, là "quảng trường" của làng. Đêm trăng, trẻ con ra sân đình chơi rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê; ngày hội, người kéo về chật kín. Xem thêm các bài rước kiệu, luật chơi kéo co và rồng rắn lên mây.
Làng quê hôm nay
Nhiều làng đã thay đổi: đường bê tông, nhà cao tầng, nước máy. Lũy tre thưa dần, giếng làng ít người gánh. Nhưng cây đa, đình làng thường vẫn được giữ lại, vì đó là nơi cả làng gắn bó. Về quê dịp Tết hay mùa hội, ra đầu làng ngồi dưới gốc đa vẫn là thói quen của nhiều người.
Hái lộc dưới gốc đa trên điện thoại
Đầu năm, người Việt có tục đi hái lộc cầu may. Trong làng game, cây đa đầu làng là nơi có trò Hái Lộc: bao lì xì đỏ rơi từ cây đa xuống như mưa, bạn chạm để hái, bao vàng được nhiều điểm hơn, và nhớ đừng chạm vào pháo. Đây cũng là trò nhỏ để nhận lộc đầu tiên trong làng.
Hái LộcTrò thử nhỏ: chạm bao lì xì rơi từ cây đa, tránh pháo. Chơi để nhận lộc đầu tiên.Chơi Hái Lộc ›
Quanh gốc đa trong làng còn có Đánh Đu, Ném Còn và Ô Ăn Quan; đọc thêm bài luật chơi ô ăn quan.