Nón lá Việt Nam: các loại nón, làng nghề, cách làm, bảo quản
Tìm hiểu nón lá Việt Nam: nón lá chóp, nón bài thơ Huế, nón quai thao, nón ba tầm; làng nón nổi tiếng, các bước làm nón và cách giữ nón bền lâu.
Chiếc nón lá theo người Việt ra đồng, ra chợ, ra bến sông. Nó che nắng, che mưa, làm quạt lúc nóng, làm gáo múc nước lúc khát, và trở thành hình ảnh quen thuộc của Việt Nam trong mắt bạn bè khắp nơi. Bài này giới thiệu các loại nón, làng nghề, cách làm nón nói chung và cách giữ nón bền.
Các loại nón lá
Nón lá có nhiều kiểu, mỗi vùng mỗi thời một vẻ. Mấy loại hay được nhắc tới nhất:
| Loại nón | Hình dáng | Gắn với |
|---|---|---|
| Nón lá chóp (nón chóp nhọn) | Hình chóp nón, đỉnh nhọn | Phổ biến khắp ba miền, dùng đi làm hằng ngày |
| Nón bài thơ | Dáng chóp, lá mỏng, giữa hai lớp lá lồng hình hoặc câu thơ | Xứ Huế |
| Nón quai thao | Mặt rộng, gần bằng phẳng, vành cao, dây quai dài buông thõng | Phụ nữ Kinh Bắc, liền chị quan họ |
| Nón ba tầm | Nón rộng vành, mặt phẳng, thuộc họ nón quai thao | Trang phục phụ nữ Bắc Bộ xưa, ngày lễ hội |
Tên gọi các loại nón cổ không hoàn toàn thống nhất giữa các tài liệu và các vùng. Xưa còn có nón dấu (của lính), nón chóp có quai cho các chức sắc, nhưng nay chủ yếu thấy trong bảo tàng hay sân khấu.
Nón bài thơ Huế có gì đặc biệt?
Nón bài thơ dùng lá rất mỏng, chỉ hai lớp. Giữa hai lớp lá, người thợ lồng những hình cắt giấy (cầu Tràng Tiền, chùa Thiên Mụ, cây trúc...) hoặc vài câu thơ. Đội lên thì không thấy gì; giơ nón lên soi ngược sáng mới hiện hình, hiện chữ. Chính nét kín đáo đó làm nón bài thơ thành món quà nhiều người mua khi tới Huế.
Làng nghề nón lá
Nhiều vùng có nghề làm nón. Được biết nhiều nhất là:
- Làng Chuông (Thanh Oai, Hà Nội): làng nón lâu đời của miền Bắc, có phiên chợ nón họp theo ngày âm lịch.
- Các làng nón quanh Huế: nổi tiếng với nón bài thơ.
- Nhiều làng ở miền Trung và miền Nam cũng làm nón, mỗi nơi có dáng nón và cách khâu hơi khác nhau.
Cách làm nón lá (tổng quát)
Mỗi làng có bí quyết riêng, nhưng các bước chung thường như sau:
- Chọn và xử lý lá: lá non (thường là lá cây cọ, lá nón tuỳ vùng) được phơi, sấy, rồi là (ủi) cho phẳng, trắng. Lá đẹp phải mềm, không rách, màu trắng xanh đều.
- Chuốt vành: tre hoặc nứa được chẻ, chuốt thành những vòng tròn nhỏ dần, rất đều và tròn.
- Dựng khung: xếp các vòng vành lên một khuôn gỗ hình chóp, cố định lại.
- Xếp lá: lợp lá lên khung, thường hai lớp; nón bài thơ thì lồng hình, chữ vào giữa.
- Khâu nón: dùng kim và sợi (cước, chỉ, sợi móc) khâu lá vào từng vòng vành. Đây là khâu cần khéo tay nhất: mũi khâu phải đều, kín, không làm rách lá.
- Hoàn thiện: gỡ nón khỏi khuôn, quét một lớp dầu bóng hoặc nhựa thông cho nón bóng và chống thấm, buộc quai.
Làm một chiếc nón đẹp mất nhiều công. Vì vậy ở các làng nghề, thường cả nhà cùng làm, mỗi người một khâu.
Cách bảo quản nón lá cho bền
- Phơi khô sau khi dính mưa: để nón ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt quá lâu làm lá giòn.
- Treo hoặc úp đúng cách: treo lên móc bằng quai, hoặc úp ngửa; không đè vật nặng lên làm méo vành.
- Tránh ẩm mốc: không cất nón trong túi kín khi còn ẩm.
- Quét lại dầu: nón dùng lâu bị mất bóng, có thể quét lại một lớp dầu bóng mỏng để chống thấm.
- Thay quai khi quai sờn. Quai lụa nhiều màu cũng giúp nón đẹp hơn.
Nón lá trong đời sống
Nón lá có mặt trong rất nhiều cảnh quen thuộc: người nông dân cấy lúa giữa trưa, các bà các chị gánh hàng rong qua phố, cô lái đò trên bến sông, liền chị quan họ múa nón trong ngày hội. Có cả điệu múa nón, nơi những chiếc nón xoay tròn, nghiêng, úp theo nhạc.
Nón còn có cách dùng rất đời thường: quạt mát khi nghỉ trưa, đựng rau, đựng trái cây khi đi chợ về, múc nước rửa mặt ở bờ mương.
Chơi game có nón lá trên điện thoại
Trong làng game, người cấy lúa ở cánh đồng và người gánh hàng ở vỉa hè phố huyện đều đội nón. Trò Cấy Lúa Thẳng Hàng thử độ khéo kéo từng hàng mạ cho thẳng; trò Gánh Hàng Rong thử độ khéo giữ đôi quang gánh thăng bằng trên vai.
Cấy Lúa Thẳng HàngKéo từng hàng mạ thật thẳng, thật đều cho kín thửa ruộng.Chơi Cấy Lúa Thẳng Hàng ›
Gánh Hàng RongDịch vai giữ đôi quang gánh thăng bằng, vừa đi vừa bán.Chơi Gánh Hàng Rong ›
Đọc thêm bài các bước trồng lúa nước và gánh hàng rong Hà Nội.