Ca dao tục ngữ về nghề nông, thời tiết kèm giải nghĩa dễ hiểu
Tuyển chọn ca dao, tục ngữ về nghề nông và dự báo thời tiết của ông cha: nhất nước nhì phân, chuồn chuồn bay thấp, ráng mỡ gà... kèm giải nghĩa ngắn từng câu.
Không có đài khí tượng, không có sách kỹ thuật, ông cha ta vẫn trồng lúa giỏi nhờ kinh nghiệm truyền miệng qua ca dao, tục ngữ. Câu ngắn, có vần, dễ nhớ, nên đứa trẻ chăn trâu cũng thuộc. Dưới đây là những câu quen thuộc, chia theo chủ đề, kèm giải nghĩa ngắn.
Nhiều câu có vài dị bản, khác nhau một hai chữ giữa các vùng. Bài này ghi bản phổ biến.
Kinh nghiệm làm ruộng
| Câu | Nghĩa |
|---|---|
| Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống | Bốn điều quan trọng để lúa tốt, xếp theo thứ tự: đủ nước, đủ phân, chăm chỉ, giống tốt. |
| Tấc đất tấc vàng | Đất đai quý như vàng, phải giữ gìn và dùng cho hết. |
| Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân | Bón phân đủ thì lúa mới tốt, như người đẹp nhờ áo quần. |
| Ruộng không phân như thân không của | Ruộng thiếu phân thì nghèo kiệt, như người không có của cải. |
| Tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa | Giống tốt thì mạ khoẻ, mạ khoẻ thì lúa tốt. |
| Khoai đất lạ, mạ đất quen | Khoai nên trồng ở đất mới thì củ to; mạ nên gieo ở đất quen thì khoẻ. |
| Con trâu là đầu cơ nghiệp | Với nhà nông xưa, con trâu kéo cày là tài sản quý nhất. |
Mùa vụ và lịch làm nông
Tháng giêng là tháng ăn chơi
Tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà
Đây là hai câu mở đầu một bài ca dao dài kể việc nhà nông theo từng tháng âm lịch. Tháng giêng còn Tết và hội, sang tháng hai trời ấm thì bắt đầu trồng hoa màu.
Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên
Lúa chiêm đang trổ, gặp những trận mưa giông đầu hè có sấm thì được nước, vươn lên nhanh. Xem thêm về vụ chiêm, vụ mùa ở bài các bước trồng lúa nước.
Được mùa lúa, úa mùa cau
Được mùa cau, đau mùa lúa
Thời tiết năm nào hợp cho lúa thì thường không hợp cho cau, và ngược lại. Câu này cho thấy người xưa quan sát cây trồng rất kỹ qua nhiều năm.
Đoán thời tiết qua trời, mây, con vật
| Câu | Nghĩa |
|---|---|
| Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm | Trước mưa không khí ẩm, nặng, côn trùng bay thấp nên chuồn chuồn bay thấp để bắt mồi. |
| Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa | Đêm nhiều sao là trời quang, mai nắng; ít sao là trời nhiều mây, dễ mưa. |
| Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ | Chân trời có ráng vàng như mỡ gà là dấu hiệu sắp có gió to, bão; nhà cửa phải chằng chống. |
| Ráng vàng thì nắng, ráng trắng thì mưa | Nhìn màu ráng ở chân trời để đoán nắng hay mưa. |
| Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa | Vầng sáng lớn quanh trăng (quầng) báo trời hạn; vòng sáng nhỏ sát trăng (tán) báo mưa. |
| Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt | Tháng bảy âm lịch thấy kiến tha trứng lên cao là dấu hiệu sắp có mưa lớn, lụt. |
| Trời nắng tốt dưa, trời mưa tốt lúa | Mỗi loại cây hợp một kiểu thời tiết. |
Những câu này là kinh nghiệm dân gian, đúng trong nhiều trường hợp nhưng không thay được dự báo thời tiết hiện đại. Gặp mùa mưa bão, vẫn nên theo dõi tin dự báo chính thức.
Ngày dài, đêm ngắn
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối
Tháng năm âm lịch (giữa hè) đêm ngắn, ngày dài; tháng mười âm lịch (cuối thu, đầu đông) ngày ngắn, đêm dài. Nhà nông dựa vào đó để sắp xếp giờ ra đồng.
Ca dao về nỗi vất vả của nhà nông
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần
Bài ca dao nhắc người ăn cơm nhớ công người làm ra hạt gạo. Đây là một trong những bài được dạy cho trẻ em sớm nhất.
Rủ nhau đi cấy đi cày
Bây giờ khó nhọc, có ngày phong lưu
Lời động viên: chịu khó hôm nay thì mai sau được sung túc.
Hôm qua tát nước đầu đình
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen
Không chỉ có vất vả, việc đồng áng còn là dịp trai gái gặp gỡ, hát đối đáp. Xem cả bài ở tát nước gàu sòng.
Gợi ý dạy trẻ ca dao nghề nông
- Đọc từng câu khi đi qua cánh đồng, khi trời sắp mưa, để trẻ thấy câu nói đúng với cảnh thật.
- Cho trẻ đố nhau: một người đọc vế đầu, người kia đọc vế sau.
- Kết hợp với trò chơi về nghề nông để trẻ nhớ lâu hơn.
Làm nhà nông trên điện thoại
Ở cánh đồng trong làng game có hai trò đúng chất "nhất nước": Tát Nước Gàu Sòng, vung gàu đúng nhịp đưa nước lên ruộng khô; và Cấy Lúa Thẳng Hàng, kéo từng hàng mạ cho thẳng, cho đều. Chơi miễn phí ngay trên trình duyệt, không cần cài.
Tát Nước Gàu SòngVung gàu đúng nhịp, múc nước mương cứu ruộng khô.Chơi Tát Nước Gàu Sòng ›
Cấy Lúa Thẳng HàngKéo từng hàng mạ thật thẳng, thật đều cho kín thửa ruộng.Chơi Cấy Lúa Thẳng Hàng ›