Tranh Đông Hồ: giấy điệp, màu tự nhiên và các bức nổi tiếng
Tranh dân gian Đông Hồ làm thế nào: giấy điệp, màu từ cây cỏ, in khắc gỗ; ý nghĩa các bức nổi tiếng như Lợn ái, Đám cưới chuột, Lý ngư vọng nguyệt.
Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian in khắc gỗ của làng Đông Hồ, bên bờ sông Đuống, thuộc Bắc Ninh. Ngày xưa, gần Tết, các nhà ở đồng bằng Bắc Bộ hay mua vài bức về dán lên vách để cầu may, cầu no đủ. Những con lợn, con gà, đàn chuột trên nền giấy lấp lánh trở thành hình ảnh quen thuộc của Tết quê.
Nhà thơ Hoàng Cầm trong bài "Bên kia sông Đuống" từng viết: "Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp". Hai câu thơ nói gần đủ cái hay của dòng tranh này.
Giấy điệp
Tranh Đông Hồ in trên giấy dó (làm từ vỏ cây dó) được quét một lớp điệp. Điệp là vỏ con điệp (một loài sò biển) nung, giã nhỏ, trộn với hồ (thường nấu từ gạo nếp hoặc bột). Người thợ dùng chổi lá thông quét hồ điệp lên giấy, để lại những đường chổi mờ.
Lớp điệp làm mặt giấy óng ánh như xà cừ khi nghiêng dưới ánh sáng, đồng thời làm giấy dày, chắc và giữ màu tốt hơn.
Màu tự nhiên
Màu tranh Đông Hồ truyền thống lấy từ thiên nhiên, mỗi màu một nguồn:
| Màu | Nguồn truyền thống |
|---|---|
| Đen | Than lá tre (hoặc than rơm, than xoan) đốt rồi nghiền mịn |
| Đỏ | Sỏi son, đá son nghiền |
| Vàng | Hoa hoè |
| Xanh | Gỉ đồng hoặc lá chàm |
| Trắng | Chính lớp điệp trên nền giấy |
Vì vậy màu tranh Đông Hồ không rực chói như màu hoá học mà trầm, ấm, hài hoà với nền giấy.
Cách in tranh
- Khắc ván: mỗi bức tranh có nhiều bản khắc gỗ, mỗi màu một bản, cộng với một bản nét (bản đen).
- In từng màu: thợ quét màu lên bản khắc, đặt tờ giấy điệp lên, xoa đều cho màu ăn vào giấy. In xong một màu, phơi khô rồi mới in màu khác lên cùng tờ giấy.
- In nét đen sau cùng: bản nét đen thường in cuối để viền hình cho sắc nét.
- Phơi khô: tranh in xong được phơi kín sân, rất đẹp mắt.
Vì mỗi màu in riêng, bản khắc phải khớp nhau tuyệt đối. Đây là phần cần tay nghề cao nhất.
Các bức tranh nổi tiếng và ý nghĩa
Lợn ái (lợn đàn)
Hình con lợn nái béo tròn, trên mình có vòng xoáy âm dương, đôi khi kèm đàn lợn con. Tranh cầu mong nhà cửa sung túc, con đàn cháu đống, chăn nuôi được mùa.
Đám cưới chuột
Đoàn chuột rước dâu, thổi kèn, khiêng kiệu, nhưng đi đầu phải mang lễ vật (gà, cá) dâng cho mèo. Tranh vui nhộn mà sâu cay: chế giễu cảnh kẻ mạnh vòi vĩnh, người yếu phải "lót tay" mới yên chuyện.
Lý ngư vọng nguyệt
"Cá chép trông trăng": cá chép ngước nhìn vầng trăng giữa sóng nước. Tranh thường gắn với Trung thu và với ước mong học hành đỗ đạt, vươn lên như cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng (xem bài cá chép hoá rồng).
Vinh hoa, Phú quý
Một cặp tranh em bé: một bé ôm gà, một bé ôm vịt. Tranh chúc gia đình đông con, giàu sang, phú quý.
Những bức khác
- Hứng dừa: trai trèo cây hái dừa, gái đứng dưới hứng, cảnh lao động vui tươi.
- Đánh ghen: cảnh gia đình trớ trêu, mang tính châm biếm nhẹ nhàng.
- Chăn trâu thổi sáo, Đấu vật, Thầy đồ Cóc: cảnh sinh hoạt, trò chơi, học hành ở làng quê.
Tranh Đông Hồ hôm nay
Ngày nay tranh Đông Hồ ít được dán trong nhà dịp Tết như xưa. Số gia đình còn làm tranh ở làng không nhiều. Tranh chủ yếu được mua làm quà, trưng bày, hoặc in lên đồ lưu niệm, lịch, bao lì xì. Nhiều người vẫn đến làng Đông Hồ để xem in tranh và tự tay thử in.
Cá chép trông trăng trên điện thoại
Thích bức Lý ngư vọng nguyệt? Trong làng game có trò Cá Chép Hoá Rồng ở bến sông: chú cá chép vàng bơi ngược dòng, ăn để lớn dần, rồi lấy đà vọt qua ba thác Vũ Môn để hoá rồng.
Cá Chép Hoá RồngBơi ngược dòng, ăn để lớn, vượt ba thác Vũ Môn rồi hoá rồng.Chơi Cá Chép Hoá Rồng ›
Mấy bức tranh vui cảnh trò chơi cũng gợi nhớ những trò dân gian khác, xem bài 20 trò chơi dân gian Việt Nam.