Chơi chuyền (đánh chuyền): cách chơi, các bậc và lời đồng dao
Hướng dẫn chơi chuyền cho người mới: chuẩn bị que và quả, cách tung bắt, các bậc chuyền từ bậc một trở đi, lời đồng dao đi kèm và luật mất lượt.
Chơi chuyền (nhiều nơi gọi là đánh chuyền) là trò của các bạn gái ngày trước: ngồi xếp bằng trên hiên nhà hay sân gạch, một tay tung quả, tay ấy nhặt que rồi đón quả trước khi nó rơi xuống. Vừa chơi vừa đọc đồng dao theo từng bậc, nên tiếng chuyền nghe lách cách rất vui tai.
Trò rèn sự khéo léo của bàn tay, mắt nhìn và khả năng đếm nhẩm. Đồ chơi gần như không tốn gì, nên đây là trò dễ dạy lại cho trẻ ngày nay.
Que và quả
- Que chuyền: thường 10 que, làm từ tre vót nhẵn, dài khoảng một gang tay, to cỡ chiếc đũa. Ngày nay nhiều nhà dùng luôn đũa tre cắt ngắn.
- Quả chuyền: ngày xưa nhiều nơi dùng quả cà hoặc hòn sỏi tròn, mỗi vùng một kiểu. Quả nặng vừa tay, tung lên rơi xuống thẳng là tốt. Thay bằng quả bóng cao su nhỏ cũng được.
- Chỗ chơi: nền phẳng, sạch, như nền gạch, chiếu, sàn gỗ. Người chơi ngồi quây vòng tròn, 2–4 người là vừa.
Động tác cơ bản
- Nắm cả bó que trong tay, thả rơi nhẹ xuống trước mặt cho que tản ra.
- Tay thuận cầm quả, tung quả lên vừa cao (khoảng ngang mặt).
- Trong lúc quả còn trên không, cùng tay ấy nhặt que theo đúng số của bậc đang chơi.
- Bắt lại quả bằng chính tay đó (vẫn nắm que) trước khi quả chạm đất. Một số nơi cho quả nảy một lần rồi mới bắt; cả nhóm nên thống nhất từ đầu.
Các bậc chuyền
Trò chia thành nhiều bậc (có nơi gọi là "bàn"), bậc sau khó hơn bậc trước. Cách chia mỗi vùng mỗi khác, đây là kiểu phổ biến:
| Bậc | Làm gì |
|---|---|
| Bậc một | Mỗi lần tung nhặt 1 que, nhặt hết 10 que. |
| Bậc hai (bậc đôi) | Mỗi lần nhặt 2 que. |
| Bậc ba, bậc bốn... | Mỗi lần nhặt 3, 4 que. Số que lẻ cuối cùng nhặt nốt trong một lần. |
| Bậc mười | Nhặt cả 10 que trong một lần tung, khó nhất. |
| Bậc chuyền tay, bậc qua cầu... | Bậc nâng cao tuỳ vùng: chuyền bó que từ tay này sang tay kia, gõ bó que xuống đất rồi mới bắt quả, cho que "qua cầu" dưới bàn tay úp... |
Hết một bậc mà không lỗi thì lên bậc tiếp theo, vẫn trong cùng lượt.
Lời đồng dao khi chuyền
Mỗi bậc có một đoạn đồng dao riêng, đọc theo nhịp tung bắt. Lời chuyền có rất nhiều dị bản theo vùng, có nơi các bạn còn tự đặt lời mới, miễn có vần và hợp với bậc đang chơi. Bậc một ở miền Bắc hay mở đầu bằng câu "Cái mốt, cái mai..." rồi kể tiếp các con vật, đồ vật cho vần.
Vì lời khác nhau nhiều, cách hay nhất là hỏi ông bà, cha mẹ xem hồi nhỏ ở quê mình đọc thế nào, rồi dạy lại cho con cháu. Trò chuyền là một trong những trò giữ được nhiều nhất giọng nói riêng của từng làng.
Luật mất lượt
- Rơi quả: không bắt được quả, hoặc quả chạm đất (khi chơi luật không cho nảy).
- Nhặt sai số que: bậc ba mà nhặt 2 hoặc 4 que.
- Chạm que khác: khi nhặt, tay chạm làm xê dịch que không định nhặt. Đây là lỗi hay gặp nhất, nên lúc thả que ra cần cho que tản đều.
- Dùng tay kia để đỡ quả hay gom que.
Mất lượt thì nhường người bên cạnh. Đến lượt mình lần sau, chơi tiếp từ bậc đang dở. Ai lên được bậc cao nhất trước là thắng.
Dạy trẻ chơi chuyền
- Cho trẻ tập riêng động tác tung và bắt quả trước, chưa cần que.
- Dùng 5 que thay vì 10, và cho quả nảy một lần.
- Dùng quả bóng mềm nhỏ, không dùng sỏi cứng với trẻ dưới 6 tuổi (dễ cho vào miệng).
- Đọc đồng dao chậm theo nhịp tay của bé, bé sẽ tự bắt nhịp dần.
Một trò "đếm sỏi" khác trên điện thoại
Chơi chuyền và ô ăn quan cùng là trò ngồi một chỗ, đếm que đếm sỏi, rèn sự tính toán. Trong làng game có trò Ô Ăn Quan: rải sỏi, tính nước, đấu với máy hoặc hai người chung một máy, miễn phí trên trình duyệt. Muốn nắm luật trước, đọc bài luật chơi ô ăn quan.
Ô Ăn QuanTrò chơi dân gian tính nước rải sỏi: đấu với máy hoặc hai người chung một máy.Chơi Ô Ăn Quan ›